Vjetar

Vjetar predstavlja horizontalno premještanje zraka nastalo kao posljedica temperaturnih razlika između susjednih zračnih masa, odnosno raspodjele zračnog pritiska. Puše od područja visokog prema području niskog atmosferskog pritiska. Jedan je od najpromjenjivijih meteoroloških elemenata. Vektorska je veličina i određuju ga pravac i brzina.

Standardna mjerenja vjetra u meteorologiji se vrše na visini od 10 m iznad tla. Umjesto mjerenja brzine vjetra često se ocjenjuje samo njegova jačina prema učincima na predmete i vegetaciju, i izražava se u boforima. Na meteorološkim stanicama određuje se srednji pravac vjetra iz koga vjetar puše, a pravac se obilježava stranom svijeta odakle puše. Brzina vjetra je pređeni put u jedinici vremena i izražava se u m/s ili km/h. Jačina vjetra je sila vjetra kojom on djeluje na predmete u okolini i izražava se po Boforovoj skali. Vjetar može da puše na mahove, sa žestokim udarima. Stanje atmosfere bez vjetra naziva se tišina tj. calma (C).

Vjetrovi u Bosni i Hercegovini su, najčešće, posljedica općeg rasporeda atmosferskog pritiska u pojedinim mjesecima, prolaska barometarskih depresija (ciklona) preko naše teritorije ili njihove blizine, te neravnomjernog zagrijavanja i hlađenja kopnenih i vodenih površina, odnosno usljed poremećaja temperature u horizontalnom pravcu, koja je uzrokovana različitim reljefom zemljišta (Milosavljević).

Na režim vjetra u Bosni i Hercegovini utiče više različitih činilaca, prije svega Dinarske planine, koje se pružaju u pravcu sjeverozapad - jugoistok, blizina Jadranskog mora, kao i uticaj Panonske nizije. Režim vjetra se modificira na pojedinim lokacijama, ovisno o orografskoj prepreci, ali i izloženosti terena, konkavnosti i konveksnosti reljefa, nadmorskoj visini i sl.

Karakteristični vjetrovi za jug zemlje, za podneblje mediteranske klime, su bura i jugo. Bura je jak, suh i hladan vjetar koji puše na mahove iz sjeveroistočnog kvadranta, i pretežno je sjevernog – sjeveroistočnog smjera (NNE-ENE).Obzirom da puše sa planina, vrlo je neugodna.

Jugo je topao i vlažan vjetar koji puše iz južnog kvadranta (ESE-SSE). Obrazuje se u uvjetima visokog atmosferskog pritiska iznad Afrike, i niskog iznad sjevernog dijela Sredozemnog mora. Prelaskom preko Sredozemnog mora, suhi i topli afrički zrak poprima maritimne karakteristike i kada tako vlažan dođe do planina na jugu zemlje, uzdiže se uvis, adijabatski se hladi, usljed čega dolazi do formiranja oblaka i obilnijih padavina.

Pored navedenih vjetrova, koji se sa manjom učestalošću javljaju i u ostalim dijelovima zemlje, u planinskim predjelima Bosne, izraženije na zapadu, dominantni su vjetrovi iz jugozapadnog pravca koji imaju osobine fena. Zračne mase koje obrazuju fen pružaju se sa Jadrana preko Dinarskih planina i spuštaju se u kraška polja i doline pritoka Save. Temperatura zraka u danu sa fenom je u prosjeku za nekoliko stepeni viša. Razlike su veće zimi, a manje ljeti i uticaj fena je naročito značajan u proljeće prilikom topljenja snijega i kretanja vegetacije. Pojas dopiranja fena pruža se do Sarajeva gdje je vjetar zapadnog pravca u godišnjoj raspodjeli zastupljen sa 12,8%.

U kontinentalnom dijelu zemlje, preovladavaju slabi do umjereni vjetrovi promjenjivog smjera. Jak vjetar na ovom području je vrlo rijedak, a uslovljen je prodorom hladnog zraka iz polarnih krajeva ili se javlja za vrijeme ljetnih nepogoda. Preovladavajući smjer vjetra zavisi od otvorenosti i oblika okolnog terena. Zimi preovladavaju vjetrovi iz sjevernog kvadranta, obzirom da se oblasti niskog pritiska nalaze iznad Sredozemnog mora. Ljeti se zračni pritisak smanjuje od sjeverozapada ka jugoistoku pa zbog toga i vjetrovi imaju takav pravac. Ljeti se, u uslovima nestabilne atmosfere, zbog jakog turbulentnog mješanja zraka, formiraju grmljavinski oblaci vertikalnog razvoja sa jakim uzlaznim strujama (kumulonimbusi). U takvim okolnostima, u poslijepodnevnim satima često se javljaju nepogode sa intenzivnom kišom, pljuskovima i grmljavinom, praćene gradom (tučom) i jakim olujnim vjetrom.

Raspored čestina i brzina vjetrova

Za analizu rasporeda čestine pojedinih pravaca vjetra u razmatranje su uzeti preovladavajući vjetrovi za mjesece januar i juli, kao i godišnja raspodjela.

U mjesecu januaru dominantni pravci na jugu zemlje su N i NE koji su u raspodjeli zastupljeni preko 50 %. Na Bjelašnici, gdje je uticaj reljefa u potpunosti izostao zbog nadmorske visine, dominacija ovih pravaca je znatno manja i ukupno su zastupljeni manje od 40 %. Vjetrovi iz južnih pravaca (S, SE) u januaru su daleko manje zastupljeni na jugu zemlje. Interesantno je napomenuti da je vjetar iz pravca S najzastupljeniji na Bjelašnici sa čestinom od 16,2 %, nakon toga u Neumu, sa čestinom od 10,1 %, dok je u Mostaru ovaj pravac zastupljen samo sa 4 %. Pravi jugo (SE) najveći procenat zastupljenosti ima u Neumu 12,7 %, potom u Bihaću 12,1%, u Mostaru je zastupljen sa svega 2,2 % u raspodjeli.

Postotak tišine na Bjelašnici je svega 4,3, iz čega se jasno vidi da je vrlo vjetrovita u zimskom periodu. Za Neum je karakteristično da u odnosu na sve stanice ima najveću učestalost sjevernog vjetra kao i juga , što uz činjenicu da ima procenat tišine 8% također govori da je ovo područje vrlo vjetrovito u zimskom periodu. Dosta mali procenat tišine imaju Mostar (17,1), i Bihać 13,2%. U Livanjskom polju koje ima pravac pružanja sjeverozapad- jugoistok, u mjesecu januaru, jugo ima svoj pravi smjer (SE) gdje učestvuje sa 19 %. Vjetar iz pravca N je zastupljen sa 8,4%, dok je prava bura iz pravca NE manje zastupljena, sa 4,9%.

Na sjeverozapadu, iza Plješevice, tokom januara se osjeća znatno učešće vjetrova iz SW,W, i NW pravaca sa zastupljenošću preko 50 %, što je posljedica prolaska barometarskih depresija iznad ovog dijela zemlje. U Bihaću je u ovom periodu godine pravi jugo (SE) najviše zastupljen (12,1%). Osim Bihaća, učešće juga se osjeća u znatnoj mjeri i u Sarajevu, gdje je zastupljen sa 9,8 %. Ovako izražen uticaj juga posljedica je smještaja, kao i blizine uobičajenih putanja barometarskih depresija. Najčešći pravci vjetra u Sarajevu su E i W koji su gotovo podjednako zastupljeni 12,6%, odnosno 10,6%. 

Na preostalim stanicama u Federaciji BiH, procenat tišine u januaru je preko 40 %, najveći u Zenici i iznosi 61,2 %. Interesantno je napomenuti da je tokom januara učešće vjetrova iz pravaca (S, SE, SW) znatno manje zastupljeno u Mostaru (10,5%) u odnosu na Bjelašnicu gdje su ovi vjetrovi zastupljeni sa 43,9%. Mogući razlog za ovo je uticaj reljefa odnosno slabljenje južnih strujanja usljed trenja o neravnine u prizemnom sloju zraka, dok su na visini ta strujanja jača.

Najveće prosječne brzine vjetrova u januaru registruju se na Bjelašnici, i kreću se u rasponu od 5,3 m/s (E) do 11,2 m/s (S). Sjeverni vjetar (N) ima prosječnu januarsku brzinu od 10,5 m/s. Na svim preostalim meteorološkim stanicama prosječne brzine vjetrova u januaru manje su od 5 m/s. Najveća vrijednost izmjerena je u Mostaru za pravu buru, vjetar iz pravca NE 4,8 m/s. Najmanje prosječne vrijednosti brzina vjetra su u dijelu sjeveroistočne Bosne, na meteorološkoj stanici Tuzla, sa vrijednostima od 1,3 m/s (E) do 1,7 m/s (N i S). Najčešći vjetar na ovom području je iz pravca NE sa učešćem od 14,6%.

Srednja januarska raspodjela vjetrova i tišina u %

(period 1961. - 1990. godina)

C

N

NE

E

SE

S

SW

W

NW

Bihać

13.2

6.0

6.2

7.9

12.1

9.4

12.5

18.3

14.4

Bjelašnica

4.3

29.3

8.5

3.7

2.7

16.2

25.0

4.7

5.6

Bugojno

53.0

11.8

2.2

1.9

6.0

10.2

2.0

1.6

11.2

Livno

49.4

8.4

4.9

7.1

9.6

4.3

4.0

4.9

7.4

Mostar

17.1

30.8

22.4

3.5

2.2

4.0

4.3

5.6

10.0

Neum (1982. - 1990.)

8.0

32.5

14.6

5.8

12.7

10.1

2.6

3.4

10.2

Sanski Most

50.9

8.0

3.3

2.0

3.4

4.8

4.8

8.2

14.5

Sarajevo

41.1

2.7

2.2

12.6

9.8

6.4

5.1

10.6

9.5

Tuzla

47.7

5.1

14.6

3.0

3.8

3.1

7.2

9.2

6.3

Zenica

61.2

11.1

2.8

1.9

1.8

5.5

10.8

2.2

2.7

U ljetnom periodu na prostoru Federacije Bosne i Hercegovine preovladavaju sjeverni, sjeverozapadni i zapadni vjetrovi mada su zbog konfiguracije terena zastupljeni i ostali pravci, ali u manjem procentu. Tokom mjeseca jula, vjetar iz pravca N dominantan je na Bjelašnici, gdje je zastupljen sa više od 33 %, i u Mostaru gdje je čestina ovog pravca veća od 25%. Ovaj pravac vjetra također je preovladavajući i na stanicama u Bugojnu, Zenici i Livnu (13-14%).

Na većini stanica u Federaciji Bosne i Hercegovine, raspodjela čestina pojedinih pravaca vjetra gotovo je identična zimskoj raspodjeli. Razlike su vrlo male, što se posebno dobro uočava na primjeru raspodjele pravca N. Prava bura (NE) je najviše zastupljena u Mostaru sa 21,6%. Bjelašnica je najvjetrovitija stanica u ovom periodu, mada je procenat tišine od 6,9% nešto veći u odnosu na zimski period kada je 4,3%. Ljetni period na jugu zemlje je općenito vjetrovitiji, u Mostaru je procenat tišine od 11,1 % manji od 17,1 % koliko iznosi tokom januara. Sarajevo je također vjetrovitije ljeti nego zimi, procenat tišine u julu mjesecu je 30,4 i znatno je manji u odnosu na januar kada je 41,1%.

Tokom ljeta pravi jugo (SE) najčešće se javlja u Sarajevu sa učešćem od 13,2 %. Prilična čestina ovog pravca (11,4%) se javlja i u Bihaću mada je najčešći vjetar na ovom lokalitetu iz pravca E (14,8%). Slično je i u Sarajevu, gdje je vjetar iz pravca E također dominantan sa zastupljenošću od 16,7% tokom mjeseca jula. Pravci SW, W i NW su u Bihaću zastupljeniji sa ukupno 36,6 %. Općenito, razlike u ljetnoj i zimskoj raspodjeli su vrlo male, mjestimično su nešto izraženije u ovisnosti od lokalnih uslova.

Srednja julska raspodjela vjetrova i tišina u %

(period 1961. - 1990. godina)

 

C

N

NE

E

SE

S

SW

W

NW

Bihać

13.0

6.4

9.7

14.8

11.4

8.1

13.2

12.4

11.0

Bjelašnica

6.9

33.7

16.8

3.4

2.2

9.9

17.1

3.9

6.0

Bugojno

47.6

13.9

5.0

2.9

2.8

7.3

5.6

2.6

12.3

Livno

43.0

12.7

5.3

3.8

4.7

5.4

8.2

9.9

7.1

Mostar

11.1

25.7

21.6

5.8

5.9

7.4

9.3

5.6

7.6

Neum (1982. - 1990.)

12.6

13.9

8.1

2.9

9.4

5.7

5.6

19.8

22.0

Sanski Most

51.8

8.8

6.3

2.8

2.2

2.9

4.9

5.2

15.0

Sarajevo

30.4

3.3

2.7

16.7

13.2

4.0

6.2

15.0

8.6

Tuzla

50.3

4.3

12.5

3.3

5.0

2.5

5.7

8.8

7.5

Zenica

61.3

13.0

4.7

2.6

2.1

3.2

8.6

2.9

1.6

Za godišnji tok pravca vjetra može se reći da se gotovo podudara sa rasporedom tokom zimske i ljetne sezone. U godišnjoj raspodjeli Bjelašnica je sa učešćem tišine od 5,8 % najvjetrovitija. Vjetroviti su i Bihać sa 12,5 % tišine, i Mostar sa 17,2% zastupljenosti tišine (C). Na preostalim stanicama procenat tišine je od 30,9% u Sarajevu do 63,1% u Zenici. U godišnjoj raspodjeli najzastupljeniji su vjetrovi pravca N i SW sa procentima zastupljenosti iznad 20%. Prava bura (NE) je najzastupljenija u Mostaru sa 19,3%. Pravi jugo SE preovladavajući je u Sarajevu sa 13,3 %.

Brzina vjetra ne pokazuje stalnost kao godišnji tok vjetra. Najveće prosječne godišnje brzine za pojedine pravce ima Bjelašnica sa vrijednostima za pravac N 8,3 m/s, SW 9,0 m/s i S 9,3 m/s.

Srednja godišnja raspodjela vjetrova i tišina u %

(period 1961. - 1990. godina)

 

C

N

NE

E

SE

S

SW

W

NW

Bihać

12.5

5.6

7.1

11.5

12.9

9.8

14.0

15.0

11.5

Bjelašnica

5.8

27.1

10.7

3.9

2.5

16.1

24.2

4.2

5.4

Bugojno

46.4

11.7

3.8

2.1

5.1

11.1

5.1

2.5

12.2

Livno

42.5

9.9

5.5

6.1

10.0

6.2

6.3

7.1

6.4

Mostar

17.2

24.2

19.3

4.6

4.6

7.7

8.3

5.6

8.4

Neum (1982. - 1990.)

8.3

23.3

11.0

4.4

10.7

12.2

4.6

10.4

15.1

Sanski Most

49.3

8.2

4.8

2.2

3.8

4.9

5.0

6.5

15.2

Sarajevo

30.9

2.8

2.6

16.7

13.3

6.5

6.3

12.8

8.1

Tuzla

46.1

5.1

15.0

3.7

5.5

2.6

5.8

9.3

7.0

Zenica

63.1

11.6

3.5

 

2.4

5.1

9.7

2.1

2.4

Na najvećem dijelu prostora Federacije Bosne i Hercegovine, u naseljenim mjestima i dolinama rijeka preovladavaju vjetrovi sa srednjom godišnjom brzinom do 4 m/s. Vjetrovi sa srednjom godišnjom brzinom između 4 i 10 m/s registruju se u planinskoj regiji centralnih dijelova zemlje. Ekstremni udari vjetra mogu dostići 40 m/s, a olujni vjetar od 17,2 m/s registruje se više puta godišnje. U području planinske klime ekstremni vjetar puše na većoj visini, tj. na vrhovima planina, dok su doline uglavnom zaštićene.

Srednje godišnje brzine vjetrova u m/s

(period 1961. - 1990. godina)

N

NE

E

SE

S

SW

W

NW

Bihać

1.7

1.8

1.9

2.6

2.6

2.0

1.7

1.7

Bjelašnica

8.3

6.5

4.7

4.8

9.3

9.0

5.0

5.2

Bugojno

2.6

2.6

2.4

2.8

2.9

2.5

1.9

2.3

Livno

3.4

3.2

2.4

2.7

2.6

2.2

2.2

2.5

Mostar

3.9

4.1

3.2

2.3

2.7

2.4

2.3

2.9

Neum (1982. - 1990.)

2.8

2.2

2.4

3.3

3.5

2.8

2.6

2.5

Sanski Most

2.5

2.2

1.8

2.7

3.1

2.4

1.7

2.0

Sarajevo

2.2

2.3

2.4

2.7

3.3

2.2

2.0

1.9

Tuzla

1.7

1.5

1.6

1.6

1.9

1.9

1.6

1.6

Zenica

2.7

2.4

2.0

2.5

2.1

2.4

2.3

Prosječan godišnji broj dana s olujnim vjetrom (vjetar jači od 8 Bofora) u rasponu je od 0,1 dan u Gradačcu do 17 dana na Bjelašnici. U centralnom planinsko - kotlinskom dijelu zemlje, ovakvih dana je 2-3, na jugu do 4 dana.

Za potrebe atlasa obrađen je i broj dana s jakim vjetrom (vjetar jačine 6 - 8 Bofora). Prema višegodišnjem nizu podataka 1961.-1990., na krajnjem sjeveroistoku zemlje godišnje se registruje u prosjeku 0,4 dana, od 4 do 8 dana u centralnom kotlinskom dijelu, od 11 do 14 dana u južnom dijelu zemlje, dok se na nadmorskim visinama iznad 1000 metara zabilježi 24-28 takvih dana godišnje.