Određivanje srednjih datuma početka i svršetka perioda iznad temperaturnih pragova (0°C, 5°C, 10°C, 15°C)

Dnevni, odnosno godišnji hod temperatura zraka, mijenja se u zavisnosti od klimatskih karakteristika određenog područja. S tim u vezi imamo pojavu ranijeg ili kasnijeg prelaska temperature zraka preko određenih graničnih vrijednosti tj. pragova.

Za aktivni život biljaka su vrlo važni temperaturni pragovi: 0°C, 5°C, 10°C i 15°C. Na 0°C prestaje aktivni život biljaka, iznad 5°C počinje vegetacija trava i strnih žitarica umjerenog pojasa, iznad 10°C aktivna vegetacija biljaka iz subtropskih, a iznad 20°C tropskih predjela.

Srednja temperatura zraka iznad 5°C za većinu biljnih vrsta predstavlja biološku nulu, tj. vrijednost na kojoj one počinju i završavaju svoj vegetacioni period. Na kasniji i raniji završetak vegetacionog perioda značajno utiče zonalnost i visinska pojasnost, a povećanjem geografske širine i nadmorske visine smanjuje se količina toplote.

Za potrebe izrade klimatskog atlasa izvršena je obrada i analiza srednjeg datuma početka, završetka i srednje trajanje perioda sa srednjom dnevnom temperaturom ≥ 5°C,10°C, i 15°C sa meteoroloških stanica u Federaciji Bosne i Hercegovine za period 1961.-1990. godina

Za određivanje srednjeg datuma početka, završetka i trajanja perioda ovih karakterističnih graničnih temperatura koristi se grafička ili računska metoda.

Da bi se pomoću ove metode mogao odrediti početak i završetak pojedinih temperaturnih pragova potreban je prikaz godišnjeg hoda temperature za mjesto, za koje se određuju karakteristične temperature.

Računska metoda zasniva se na tome da je nagib uzlaznog i silaznog dijela grafičkog prikaza godišnjeg toka krive temperature približno linearan.

Za uzlazni dio krive godišnjeg toka temperature dobivamo jednačinu :

$$d_+=D\frac{P-t_b}{t_a-t_b}$$

Za silazni dio krive:

$$d_-=D\frac{t_a-P}{t_a-t_b}$$

Značenje simbola:

  • P temperaturni prag (5 °C, 10 °C,15 °C)
  • d+ razlika u danima između srednjeg datuma mjeseca iznad granične temperature tb i datuma kada nastane granična temperatura P za uzlazni dio krive
  • d- razlika u danima između srednjeg datuma mjeseca ispod granične temperature tb i datuma kada nastane granična temperatura P za silazni dio krive
  • D razlika u danima između srednjih datuma mjeseca sa srednjim mjesečnim temperaturama ta ili tb
  • ta srednja mjesečna temperatura viša od praga P
  • tb srednje mjesečne temperature niža od praga P

Pri analizi višegodišnjeg niza podataka, period 1961.-1990. godina, uočena je dobra zakonitost u pogledu horizontalne i vertikalne raspodjele stanica. Za početak vegetacionog perioda uzeto je vrijeme od datuma prelaska srednje dnevne temperature zraka preko 5 °C, kada većina biljaka počinje svoj rast i razvoj. Područja sa najranijim datumima početka ovog perioda poklapaju se sa područjima najkasnijih datuma završetka perioda i obrnuto.

Tabela 1 Srednji datumi trajanja karakterističnih pragova

Stanica

Prag 5°C

Prag 10°C

Prag 15°C

Početak perioda

Završetak perioda

Dužina perioda (dani)

Početak perioda

Završetak perioda

Dužina perioda (dani)

Početak perioda

Završetak perioda

Dužina perioda (dani)

BIHAĆ

7. mart

24. novembar

262

10. april

23. oktobar

196

14. maj

21. septembar

130

BJELAšNICA

26. maj

28. septembar

125

19. juli

15. august

27

19. juli

15. august

27

BUGOJNO

19. mart

12. novembar

238

22. april

12. oktobar

173

1. juni

8. septembar

99

ČAPLJINA

16. januar

16. decembar

334

20. mart

14. novembar

239

28. april

11. oktobar

166

GORAŽDE

10. mart

15. novembar

250

14. april

17. oktobar

186

20. maj

17. septembar

120

GRADAČAC

6. mart

23. novembar

262

7. april

24. oktobar

200

9. maj

26. septembar

140

IVAN-SEDLO

4. april

5. novembar

215

6. maj

4. oktobar

151

25. juni

25. august

61

JAJCE

12. mart

19. novembar

252

14. april

20. oktobar

189

20. maj

18. septembar

121

LIVNO

22. mart

14. novembar

237

26. april

12. oktobar

169

4. juni

8. septembar

96

MOSTAR

18. januar

16. decembar

332

19. mart

16. novembar

242

26. april

17. oktobar

174

SANSKI MOST

10. mart

20. novembar

255

12. april

19. oktobar

190

17. maj

18. septembar

124

SARAJEVO

15. mart

17. novembar

247

19. april

17. oktobar

181

25. maj

16. septembar

114

TUZLA

11. mart

19. novembar

253

12. april

19. oktobar

190

16. maj

17. septembar

124

ZENICA

9. mart

17. novembar

253

11. april

20. oktobar

192

15. maj

19. septembar

127

Period sa temperaturama iznad 5,0 °C u nizijskom dijelu sjeverne Bosne započinje u prosjeku tokom prve dekade marta, a na krajnjem sjeverozapadu tokom prve i druge dekade marta. Sa porastom nadmorske visine, datumi prelaska temperature preko 5 °C sve se više pomjeraju i u centralnim dijelovima zemlje, nastupaju tokom druge i treće dekade marta, a na planinama tokom prve dekade aprila mjeseca. (Tabela 1)

Na jugu zemlje vegetacija počinje krajem januara, odnosno početkom februara, a ponegdje uz obalu traje i cijelu godinu.

Vegetacijski period u nižim područjima sjeverne Bosne u prosjeku završava u drugoj i trećoj dekadi novembra mjeseca, na jugu zemlje u drugoj dekadi decembra. Na planinama vegetacija završava znatno ranije, prosječno u trećoj dekadi oktobra.

Prosječno trajanje vegetacionog perioda u nizijskom dijelu zemlje se kreće oko 259 dana, u centralnom kotlinskom dijelu oko 247, na jugu zemlje oko 326 dana. Sa porastom nadmorske visine trajanje vegetacije je kraće i iznad 1000 metara iznosi prosječno oko 195 dana, dok na vrhovima preko 2000 metara vegetacija traje prosječno svega 125 dana.

Raspodjela datuma početka i završetka perioda sa temperaturom iznad 10°C u horizontalnom i vertikalnom pravcu je dosta slična kao i za prag od 5,0 °C. Na sjeveru zemlje taj period nastupa prosječno u prvoj i drugoj dekadi aprila, u centralnim dijelovima zemlje u trećoj dekadi aprila, a u višim područjima u prvoj dekadi maja. Završetak ovog perioda u sjevernim dijelovima zemlje nastupa u drugoj dekadi oktobra, a na planinama krajem septembra i početkom oktobra mjeseca.

Na jugu zemlje taj period počinje ranije, u trećoj dekadi marta i prvoj dekadi aprila. Završetak perioda sa temperaturama iznad 10°C nastupa u prvoj i drugoj dekadi novembra.Počeci perioda sa srednjom dnevnom temperaturom iznad 15°C na jugu zemlje nastupaju u prosjeku krajem aprila i početkom maja mjeseca, a završavaju u drugoj dekadi oktobra. U nizijskom dijelu ovaj period se javlja u prvoj dekadi maja, a završava u trećoj dekadi septembra. Sa porastom nadmorske visine datum početka ovog perioda nastupa znatno kasnije i javlja se u drugoj ili trećoj dekadi juna. Na nadmorskim visinama većim od 1300 m, usljed kratkog trajanja perioda sa temperaturama zraka iznad 15 °C, određivanje ovog praga nema većeg praktičnog značaja.