Temperatura zraka

Temperatura zraka, uz padavine, predstavlja najvažniji parametar u proučavanju klime određenog područja.

U skladu sa mehanizmom grijanja i hlađenja zraka, mijenja se i njegova temperatura. Zagrijavanje i hlađenje zraka od podloge vrši se na sljedeće načine: kondukcijom (provođenje toplote), apsorpcijom dugotalasne radijacije od podloge i protuzračenja atmosfere, konvekcijom, advekcijom i isparavanjem (Spahić 2002).

Na dnevni i godišnji hod temperature zraka najviše utiču dva faktora: insolacija i zemljina radijacija. U toku dana, dok nadvladava insolacija, temperatura u prizemnom sloju zraka raste, a kada nadvladava radijacija, temperatura opada.

Pored ova dva faktora, na dnevni i godišnji hod temperature zraka utiču i drugi činioci, od kojih su najznačajniji: geografska širina, nadmorska visina, dužina dana, reljef, godišnje doba, oblačnost, strujanje zraka, vrsta tla, vegetacija itd.

Mjerenja temperature zraka vrše se prema standardima Svjetske meteorološke organizacije u meteorološkim zaklonima, na visini 2 metra od tla. Meteorološki zaklon se postavlja iznad prirodne podloge, sa vratima okrenutim prema sjeveru. Temperatura se mjeri u tri klimatološka termina (07, 14 i 21 sat). Srednja dnevna temperatura se dobije putem slijedeće formule:

$$t=\frac{t07+t14+2*t21}{4}$$

Temperatura zraka, u normalnim uslovima, smanjuje se s porastom nadmorske visine, neujednačeno, kako u prostoru, tako i u vremenu. Opadanje temperature zraka sa porastom nadmorske visine može nastati na dva načina: kao posljedica porasta nadmorske visine iznad nekog ravnog predjela (u slobodnoj atmosferi) i usljed porasta nadmorske visine u planinskim predjelima. Opadanje temperatura zraka sa visinom ima određen godišnji tok - najveće opadanje je u toku ljeta 0,75 °C /100 m, a najmanje je zimi oko 0,3°C/100 m. U centralnom planinskom dijelu Federacije Bosne i Hercegovine i na sjeveru, ove vrijednosti kreću se oko 0,51 °C/100 m ljeti, do 0,38 °C/100 m u zimskom periodu.

Analizom karte raspodjele srednjih godišnjih temperatura zraka, vidljiv je uticaj najvažnijih modifikatora klime (uticaji Jadranskog mora, Dinarskog planinskog sistema, otvorenost prema kontinentalnom dijelu Evrope i razuđenost reljefa) na temperaturna obilježja Federacije Bosne i Hercegovine. Najniže srednje godišnje temperature su u centralnim planinskim predjelima. Od ovog planinskog masiva prema sjeveru, srednje godišnje temperature zraka rastu i ujednačavaju se u ravničarskom dijelu sa vrijednostima koje iznose oko 11,0 °C. Također je uočljivo da od planinskog masiva prema jugu i jugoistoku rastu znatnije, nego prema sjeveru, te dostižu vrijednosti oko 15,0 °C.

Prema prostornoj raspodjeli srednjih godišnjih temperatura zraka, u sjeverozapadnom dijelu ove vrijednosti se kreću od 9,6 °C u Cazinu do 10,6 °C u Bihaću. Prema istoku ove vrijednosti rastu i iznose od 10,0°C u Tuzli do 11,4°C u Orašju. U centralnoj planinsko - kotlinskoj oblasti, srednje godišnje temperature zraka kreću se od 6,1 °C na Ponikvama do 11,6 °C u Jablanici. Na planinskim vrhovima ove oblasti, srednje godišnje temperature su najniže i spuštaju se do 1,2 °C (Bjelašnica, 2067 metara). Na jugu zemlje, srednje godišnje temperature zraka su najviše, sa vrijednostima od 14,1 °C u Čapljini do 15,2 °C u Neumu. Na jugozapadu Federacije Bosne i Hercegovine, u području koje je planinskim masivima odvojeno od mora i kontinentalnog dijela, srednja godišnja temperatura zraka je od 5,8 °C na Kupresu do 9,3 °C u Drvaru.

Analiza godišnjeg hoda temperatura zraka u Federaciji Bosne i Hercegovine pokazuje da je najhladniji mjesec januar, a najtopliji juli. Prosječna januarska temperatura u planinsko-kotlinskom centralnom području je negativna i kreće se od -6,5 °C na Bjelašnici do -0,5 °C u Maglaju. Pozitivne vrijednosti srednje januarske temperature su u Konjicu (0,8 °C) i u Jablanici (1,6 °C), mjestima do kojih dolinom Neretve dopiru maritimni uticaji. Na sjeveru zemlje srednje januarske temperature su negativne i kreću se do -1,0 °C u Cazinu i Gradačcu. Izuzetak predstavlja meteorološka stanica Bihać, gdje je ova vrijednost pozitivna i iznosi 0,3 °C. Na jugu srednja januarska temperatura ima najviše vrijednosti, od 4,8 °C u Mostaru do 6,6 °C u Neumu.

U centralnom području, gdje preovladava planinska i planinsko - kotlinska klima, srednje julske vrijednosti iznose od 9,5 °C na Bjelašnici do 20,7 °C u Zenici. Zbog velike orografske razvedenosti područja, razlika u srednjoj julskoj temperaturi ovdje je izraženija, u odnosu na druge dijelove zemlje. Na jugu se ove temperature kreću od 23,7 °C u Čapljini do 24,7 °C u Mostaru. Na sjeveru srednje julske temperature dostižu 21,5 °C (Orašje). Jugozapadni dio Federacije Bosne i Hercegovine ima srednje julske temperature od 15,0 °C na Kupresu do 18,8 °C u Drvaru.

Srednja temperatura za klimatološku sezonu zima (decembar - februar) veća je na jugu Federacije, u odnosu na kontinentalni dio, usljed blizine mora, geografske širine, nadmorske visine i orografskih karakteristika. Srednja zimska temperatura u Ljubuškom i Čapljini je 6,0 °C, u Neumu 7,4 °C. Mjesta sa najnižim vrijednostima srednjih zimskih temperatura su Glamoč -2,1 °C, Makljen -2,2 °C, a najhladniji je Kupres sa srednjom zimskom temperaturom od -2,9 °C.

Bjelašnica se ističe kao primjer ekstremnih vremenskih prilika. Na ovom lokalitetu srednja zimska temperatura iznosi -6,0 °C. Na Bjelašnici je ujedno i najmanja amplituda srednjih sezonskih temperatura, kada se govori o zimi i ljetu (14,8 °C).

U Federaciji je jesen (septembar – novembar) u prosjeku toplija od proljeća (mart – maj). Ove razlike se kreću od 0,1 °C do 2,2 °C, veće su na jugu u odnosu na kontinentalni dio. Samo u nizinama na sjeveru, proljeće je toplije od jeseni za 0,3 °C. Razlika između srednje temperature najhladnijeg i najtoplijeg mjeseca u godini (januar i juli) najveća je na sjeveru, u Orašju i iznosi 21,8 °C. Najmanje godišnje amplitude su u Neumu (18,0 °C) i na Bjelašnici (16,0 °C).

Apsolutne maksimalne temperature zraka

Najveći apsolutni temperaturni maksimumi (41,0 °C), na teritoriji Federacije, izmjereni su na jugu zemlje, u Mostaru, Čapljini, Stocu i širokom Brijegu. Iznad 2000 m, (Bjelašnica) apsolutni maksimum je 23,2 °C. Amplituda apsolutnih temperaturnih maksimuma iznosi 18,0 °C, manja je od amplitude apsolutnih temperaturnih minimuma koja iznosi 23,8 °C. Apsolutni temperaturni maksimumi javljaju se uglavnom tokom mjeseca jula, rjeđe u avgustu.

Apsolutne minimalne temperature zraka

Ekstremne minimalne vrijednosti temperature zraka u pravilu se javljaju tokom najhladnijeg mjeseca januara, rijetko decembra ili februara, i posljedica su zimskih anticiklonalnih stanja. Na jugu zemlje, zbog uticaja mora, apsolutne minimalne temperature zraka su više u odnosu na unutrašnjost i kreću se od -8,2 °C u Neumu do -20,0 °C u Stocu. U planinsko - kotlinskom dijelu, i na sjeveru zemlje, ove vrijednosti su od -21 °C na Komaru do -32,0 °C u Glamoču i Visokom.

Poznavanje broja dana sa određenim graničnim ekstremnim temperaturama u mjesecu ili godini, kao i njihovo geografsko rasprostiranje (broj mraznih i ljetnih dana), ima praktičan značaj jer daje jasniju sliku temperaturnih prilika nekog mjesta ili predjela.

Mrazni dan je onaj u kojem je minimalna temperatura zraka ≤ 0,0 °C, a ljetni dan se naziva onaj sa maksimalnom temperaturom ≥ 25°C.

Mrazni dani po porijeklu mogu biti radijacioni i advektivni. Radijacioni, ili statički, nastaju hlađenjem zemljine površine u toku noći, i lokalna su mikroklimatska pojava. Advektivni, ili dinamički, obuhvataju velika područja i uslovljeni su prodorom hladnog zraka. Na području Federacije Bosne i Hercegovine, javljaju se pretežno u hladnijem dijelu godine, od početka oktobra do kraja aprila. Nerijetko se mrazni dani mogu javiti od septembra do maja, zavisno od nadmorske visine mjesta. Mraznih dana nema samo u toku ljeta, izuzev na Bjelašnici. Najveći prosječan godišnji broj mraznih dana je na Bjelašnici i iznosi 195, a najmanji je u Neumu, 12 dana. Veliki broj mraznih dana u januaru nije samo odlika planinskih predjela (Bjelašnica 31, Kupres, Makljen i Nišići, prosječno 28) nego i kotlinskih (Tuzla i Zenica 25, Sarajevo 24 dana), kao i područja na sjeveru zemlje (Orašje 22 dana). Na jugu, temperature zraka niže od 0,0 °C redovna su pojava u zimskom periodu i njihov broj, također, je najveći u januaru. Prosječan godišnji broj mraznih dana se kreće od 22 u Mostaru, do 56 u Stocu. Prvi mraz se javlja u drugoj polovini novembra, ili početkom decembra, posljednji u martu mjesecu, izuzetno rijetko početkom aprila. Uočljivo je da se od područja sa izraženim maritimnim uticajem, broj dana sa mrazom povećava prema unutrašnjosti.

Za razliku od mraznih dana, ljetni dani se javljaju pretežno u toplijoj polovini godine. Prosječan broj dana sa maksimalnom temperaturom zraka ≥ 25,0 °C, u svom godišnjem hodu maksimum dostiže u julu i avgustu. Jedina stanica, na kojoj ova pojava nikada nije registrovana, je Bjelašnica. Idući iz Hercegovine prema sjeveru i iz Posavine prema jugu, broj ljetnih dana se smanjuje, u skladu sa stepenom zagrijavanja.(Milosavljević). Nadmorska visina se povećava, tako da predjeli iznad 1000 m imaju manje od 10 ovakvih dana (Makljen 4, Nišići 9 dana).

Po sezonama, prosječan broj dana sa maksimalnom temperaturom zraka ≥ 25,0 °C veći je u jesen, nego u proljeće, širom Federacije, odnosno ovaj raspored vrlo je sličan godišnjem rasporedu srednjih mjesečnih temperaturnih vrijednosti. U oktobru je prosječno 6 ovakvih dana na jugu zemlje, 2 do 3 u kontinentalnom dijelu. U novembru gotovo da je isključena mogućnost ove pojave.