Prostorna distribucija padavina u FBiH

Padavine čine svi oblici kondenzovane ili sublimirane vodene pare u zraku, koji se na zemljinoj površini pojavljuju u tečnom ili čvrstom stanju. Padavine imaju najveću prostornu i vremensku promjenljivost od svih klimatoloških elemenata. Postoje velike razlike u količini padavina između pojedinih godina, a posebno između istih mjeseci u različitim godinama. Prema mjestu nastanka padavine dijelimo na visoke ili oblačne i niske ili prizemne padavine, a prema načinu postanka (nastanka) na frontalne, konvektivne i orografske.

U visoke padavine spadaju: kiša, susnježica, snijeg, grad, krupa i sugradica, a u niske: rosa, slana, inje i poledica.

Režim padavina zavisi od geografskog položaja i opće cirkulacije atmosfere, a na isti utiču i lokalni faktori: orografija terena, nadmorska visina, udaljenost od mora (kontinentalnost), tip tla i vegetacije, vodene površine itd..

Padavine i vlažnost zraka su u približnom odnosu. Veća količina padavina povećava vlažnost zraka, a odsustvo padavina uglavnom uzrokuje suhoću zraka.

Mjerenje padavina obavlja se pomoću kišomjera, pluviografa i totalizatora. Na taj način utvrđuje se dnevna, mjesečna i godišnja količina padavina. Dnevna količina padavina predstavlja onu količinu koja se izluči u toku 24 sata (od 7:00 sati po lokalnom vremenu prvog dana, do 7:00 sati sljedećeg dana). Količina padavina izražava se u mm ili l/m2.

Padavine mogu biti u tečnom, čvrstom ili mješovitom obliku. Čvrste i mješovite padavine prije samog mjerenja moraju se otopiti. Pojava čvrstih padavina najčešća je u obliku snijega. Posebno se mjeri visina ukupnog snijega, a posebno visina novog snijega palog u posljednja 24 sata. Visina snježnog pokrivača (novog i ukupnog) izražava se u cm., i mjeri se kao i količina padavina u 7:00 sati. Padanje snijega nije nužno povezano s njegovim zadržavanjem na tlu. Da li će se snijeg zadržati na tlu, ili istopiti, zavisi od njegove količine, temperature zraka i tla, vjetra i sunčevog zračenja. Snijeg se može zadržati na tlu i duže vrijeme poslije prestanka padanja. Uvjet zadržavanja snijega je da temperatura zraka bude ispod 0°C. Visina snježnog pokrivača i njegovo zadržavanje na tlu je promjenjivo, kako u prostoru tako i u vremenu.

Osim količine, režim i distribucija te učestalost padavina su najznačajnije karakteristike ovog klimatskog elementa. Pod režimom padavina podrazumijeva se vremenski raspored u toku godine, dok se pod distribucijom podrazumijeva prostorna raspodjela padavina.

Režim padavina u kojem je veći udio padavina u toplom dijelu godine (april - septembar) se naziva kontinentalni, pa se prema tome utvrđuje faktor kontinentalnosti nekog područja.

Kod maritimnog režima, veći je udio padavina u hladnom dijelu godine (oktobar-mart).

Na prostoru naše zemlje javljaju se oba pluviometrijska režima. Za određivanje granice koja razdvaja maritimni od kontinentalnog pluviometrijskog režima koristili smo Vemićev kriterij za ocjenu kontinentalnosti mjesta. Prema ovom kriteriju, ako u periodu od oktobra do februara padne više padavina nego u periodu od marta do septembra, onda je q manje od 50%, te taj režim pripada maritimnom i obrnuto. Granica između dva tipa određena je izolinijom 50%, koja se naziva linija kontinentalnosti (šegota, 1986.) i ima pravac pružanja sjeverozapad – jugoistok. U Bosnu i Hercegovinu ulazi južno od Bihaća, pa ide dublje u unutrašnjost preko Srnetice, Vitoroga, Vranice, Bitovnje, Bjelašnice, Treskavice i Maglića (karta u nastavku).

Prostor sjeverno od linije kontinentalnosti 50% ima odlike kontinentalnog pluviometrijskog režima, koga karakterišu česte i obilne padavine, glavni maksimum u maju i junu, i sporedni u novembru. U zimskom periodu visina padavina je manja, a apsolutni minimum javlja se u februaru. Padavine u zimskom periodu uglavnom su u obliku snijega. Na području kontinentalnog pluviometrijskog režima padavine su po mjesecima ravnomjerno raspoređene, što potvrđuje relativno godišnje kolebanje koje se kreće od 2,9 do 8,9%.

Prostorna raspodjela srednjih godišnjih suma padavina, kontinentalnog pluviometrijskog režima, pokazuje porast od sjevera prema jugu i od istoka prema zapadu. Najviše padavina u godišnjem prosjeku imaju sjeverozapadni krajevi (između 900 i 1300 mm), dok su najmanje količine zabilježene u području oko Odžaka, Orašja i sjevernih obronaka Majevice (ispod 800 mm), što ujedno predstavlja i najsušnije područje Federacije Bosne i Hercegovine.

Glavni maksimum padavina tokom ljetnih mjeseci je posljedica velikog broja ciklona koje se kreću od Đenovskog preko Tršćanskog zaliva dalje na istok, dolinama Save i Dunava prema Crnom moru, dok je sporedni maksimum rezultat maritimnog uticaja. Međutim, u određenim periodima godine pokazuju se izvjesna odstupanja, pri čemu sporedni maksimum može nastupiti i ranije (oktobar).

Sjeverozapadni dijelovi zemlje imaju karakteristike kontinentalnog režima padavina uz određene maritimne uticaje sa juga. Specifičnost ovog podneblja je smještaj između dva susjedna klimata (mediteranski na zapadu i planinski na jugu), koji imaju veliki uticaj na klimatološke pokazatelje, što posebno dolazi do izražaja u slučaju iznenadnih prodora toplih i hladnih talasa. Područje sjeverozapada zemlje otvoreno je za prolaz kontinentalnog zraka sa sjevera i sjeveroistoka.Ddolinom rijeka ti uticaji se proširuju dublje prema unutrašnjosti planinsko - kotlinskog područja. Za padavine na ovom području važno je istaći da njihova prosječna godišnja količina opada od juga prema sjeveru, i kreće se od 1300 mm u Bihaću do oko 900 mm u Ceriku.

Na sjeverozapadu zemlje (Velika Kladuša, Bihać) glavni maksimum padavina se javlja u hladnijem dijelu godine (novembar), a sporedni maksimum u maju. Minimum padavina registruje se u januaru.

Prosječan godišnji broj dana sa padavinama ≥ 0,1mm se kreće od 113 (Cazin) do 157 dana (Bihać). Snijeg je redovna pojava u zimskom periodu. Maksimalna visina sniježnog pokrivača može dostići više od 100 cm (Bihać 105 cm), u zavisnosti od orografije terena, smetovi mogu dostizati i puno veće visine. Prosječno se godišnje zabilježi od 50 do 70 dana sa sniježnim pokrivačem ≥ 1 cm, a na većim nadmorskim visinama i do 110 dana.

Niske planine, pobrđa i nizine sjeveroistočnog dijela Federacije BiH imaju izražene odlike kontinentalnog pluviometrijskog režima, gdje se naizmjenično maj i juni ističu kao najkišovitiji mjeseci. U Tuzli se glavni maksimum padavina javlja u junu mjesecu (111 mm). Minimumi padavina mogu se javljati u januaru, februaru, martu ili oktobru, a u Tuzli minimalne padavine se registruju u februaru (55 mm).

Područje koje zahvata pobrđa i planine južnog dijela centralne Bosne ima takav pluviometrijski režim u kome se isprepliću odlike kontinentalnog i maritimnog tipa. Iz glavnog maksimuma, koji se javlja u hladnijem dijelu godine, se vidi da je sredozemni uticaj još jak, ali po ostalim svojstvima ovo područje pripada kontinentalnom tipu, jer u toplijem dijelu godine (mart - septembar) udio padavina je veći. Srednja godišnja suma padavina se kreće između 780 mm (Goražde) i 1114 mm (Bjelašnica). Prostorna raspodjela godišnje količine padavina je dosta neravnomjerna zbog složenosti reljefa. Navjetrene strane visokih planina imaju godišnje količine padavina koje se kreću između 1500 i 2000 mm, dok su u zaklonjenim riječnim dolinama i kotlinama padavine znatno manje i iznose od 700 do 800 mm (Bugojno).

Najveći broj dana sa padavinama ≥ 0,1 mm u ovom području ima Bjelašnica sa 170 dana godišnje, a takvih dana najmanje je na istoku (Goražde 120 dana). Učestalost pojavljivanja padavinskih dana najveća je od novembra do juna mjeseca i kreće se od 14 dana u novembru do 17 u junu.

Znatnog učešća u godišnjoj količini padavina imaju sniježne padavine, koje su redovna pojava u toku zimske polovine godine. Maksimalna visina snježnog pokrivača kreće se od 51 cm u Zenici do 100 cm na Butmiru i zabilježena je u januaru 1967. godine.

Na Bjelašnici (2067 m) maksimalna visina snijega izmjerena je u martu 1986. godine i iznosila je 303 cm. Treba napomenuti da su ove vrijednosti izmjerene na stanicama na kojima je moguće vršiti mjerenja, dok lokalno smetovi mogu dostizati i veće visine. Evidentno je da na stanicama sa većom nadmorskom visinom raste i maksimalna visina sniježnog pokrivača, kao i učestalost dana sa visinom snijega ≥1,0 cm. Prosječno godišnje zabilježi se od 50-60 dana sa sniježnim pokrivačem ≥ 1,0 cm u nižim područjima, dok se na većim nadmorskim visinama godišnje zabilježi i do 200 dana (Bjelašnica).

Meteorološke stanice koje se nalaze južno od linije kontinentalnosti (Bosansko Grahovo, Bosanski Petrovac, Drvar, Kazanci, Kulen- Vakuf) imaju izraženiji maritimni uticaj, usljed čega u tom dijelu zemlje preovladava maritimni režim padavina sa glavnim maksimumom u novembru (Bosansko Grahovo 159 mm) i minimumom u julu mjesecu. (Bosansko Grahovo 74 mm).

Učestalost padavina prikazana brojem dana sa padavinama ≥ 0,1 mm, tzv. padavinskih dana, pokazuje da na ovim prostorima takvih dana u prosjeku godišnje ima od 110 do 150. Najveći je u periodu od aprila do juna, prosječno 11-15 dana mjesečno, a najmanji u septembru i oktobru, 7-9 dana mjesečno.

Područje kraških polja jugozapadne Bosne ima obilježja maritimnog pluviometrijskog režima, sa uticajima kontinentalnosti sa sjevera. Maksimum padavina javlja se u novembru i decembru, a minimum u mjesecu julu, što je posljedica uticaja mora s jedne strane i uticaja kontinenta i nadmorske visine sa druge strane. Ti maritimni uticaji u velikoj mjeri su oslabljeni prirodnom barijerom planine Dinare.

Razlike u količini padavina javljaju se između pojedinih dolina i okolnih visoravni. Najveća godišnja suma se kreće u rasponu od 1100 mm (Livno) do 1400 mm (Glamoč).

Područje koje se nalazi južno od linije kontinentalnosti (Mostar,Čapljina Neum) pripada izrazito maritimnom pluviometrijskom režimu, čija je odlika velika čestina i visina padavina u hladnijoj polovini godine, i suha ljeta sa minimumom padavina u julu. Glavni maksimum padavina se javlja u hladnijem dijelu godine (novembar- decembar), a sporedni početkom proljeća (mart). U zavisnosti od geografske širine, oblika reljefa i lokalnih uslova, maritimni tip se modificira dublje u unutrašnjost, usljed čega se javljaju izvjesna preuranjenja maksimuma padavina (novembar). Glavni minimum javlja se u julu. Ljeta su sušna, i imaju manje od 50 mm padavina. Srednja godišnja suma padavina na ovom prostoru se kreće između 1100 mm (Čapljina) i 1800 mm (Trebimlja).

U zoni privjetrenih padina Čabulje, Čvrsnice, Veleža i Prenja registruju se maksimalne godišnje količine padavina na području Federacije BiH, gdje se prosječno godišnje izluči preko 2600 mm padavina (Bogodol 2680 mm). Ovaj prostor izložen je prodoru vlažnih zračnih masa, koje, dolazeći sa juga, usljed uzlaznih kretanja na navjetrenim stranama, izlučuju obilne količine padavina. Pošto su na cijelom području jako izražene velike razlike u količinama padavina u toku godine, jasno je da su i godišnja kolebanja velika i kreću se od 8,4 do 12,6%. Mjeseci sa najvećom količinom padavina su novembar i decembar sa vrijednostima između 141 mm u Čapljini i 406 mm na stanici Bogodol. Najmanje količine su u julu i avgustu, između 34 mm (Neum) i 68 mm (Bogodol).

Broj dana sa padavinama ≥ 0,1mm je, također, znatno veći u toku jesenjih i zimskih mjeseci u odnosu na ljetne. Kreće se od 11 do 13 dana u novembru i decembru, odnosno 4 do 7 dana u julu i avgustu. Karakteristično je da se padavine u obliku snijega javljaju veoma rijetko, samo kao pojedinačni slučajevi. Maksimalna visina sniježnog pokrivača u Mostaru je iznosila 37 cm i zabilježena je u martu 1971. godine, a u Čapljini 34 cm, zabilježena u januaru 1985. godine. Prosječan godišnji broj dana sa sniježnim pokrivačem ≥1,0 cm na jugu je od 2-6 dana i raste sa nadmorskom visinom i geografskom širinom.