Vlažnost zraka

Sadržaj vodene pare u zraku i stepen zasićenosti zraka vodenom parom su od velikog značaja jer se na osnovu tih veličina može zaključiti o kondenzaciji vodene pare, tj. o stvaranju magle, oblaka, kiše, snijega itd. Za određivanje sadržaja vodene pare u zraku koriste se sljedeće veličine: pritisak vodene pare, relativna vlažnost, apsolutna vlaga i deficit zasićenosti. (Milosavljević, Klimatologija 1988).

Relativna vlažnost zraka predstavlja stepen zasićenosti zraka vodenom parom, tj. odnos između količine vodene pare, koja se nalazi u datom momentu u zraku, i maksimalne količine koju bi zrak mogao da primi na određenoj temperaturi, pa da bude zasićen. Izražava se u procentima (%).

Temperatura zraka utiče na količinu vodene pare koja se isparava sa površine zemlje. Proces isparavanja je stalan, a što je zrak topliji isparava više vode. Porastom nadmorske visine, kako temperatura zraka opada, smanjuje se i količina vodene pare. Isparavanje je jače za vrijeme vjetrovitog nego mirnog vremena. Porastom nadmorske visine relativna vlažnost se u ljetnom periodu povećava, a zimi smanjuje.

Dnevni hod relativne vlažnosti zraka, uglavnom je obrnut u odnosu na dnevni hod temperature zraka. Najviše vrijednosti ima u jutarnjim satima, najniže u poslijepodnevnim, kada temperatura zraka dostigne maksimum. Na planinama vlažnost zraka tokom dana raste, a tokom noći opada. Na ovu pojavu utiče uzlazno strujanje vlažnog zraka uz padine tokom dana i obrnut proces tokom noći.

U godišnjoj raspodjeli relativna vlažnost zraka najveća je krajem jeseni (novembar) i u prvoj polovini zimskog perioda (decembar i januar), a najmanja tokom ljeta pretežno u julu, rjeđe u avgustu. Ovakav raspored može biti djelimično izmjenjen u proljetnim mjesecima, zbog naglog zatopljenja, završetkom zime ili usljed većih količina padavina kao posljedica prolaska barometarskih depresija. Relativna vlažnost ne mijenja se ravnomjerno sa visinom. U horizontalnom pravcu ne mijenja se mnogo, naročito ako je teren jednoličan, i u mnogome ovisi od lokalnih uslova, prije svega orografije.

Zbog gore navedenog, u horizontalnoj raspodjeli godišnje vrijednosti relativne vlažnosti zraka teško je razlučiti maritimni od kontinentalnog toka relativne vlažnosti i postaviti granicu koja ih razdvaja. Najmanju vrijednost na teritoriji Federacije BiH imaju južni i jugozapadni dijelovi zemlje, (Mostar 62%, Neum 67 %, Livno 69%, Domanovići 70%). Prema Milosavljeviću, godišnja relativna vlažnost ispod 70% pripada kategoriji „male vlažnosti“, a vrijednosti iznad ove su u kategoriji „osrednje“ i „velike vlažnosti“. Dakle, maritimni tip toka relativne vlažnosti (manje ili jednako 70%) zastupljen je na uskom području, koje se pruža paralelno sa obalom Jadrana, mada se maritimni uticaj osjeća i dublje u unutrašnjost.

Preostali dio teritorije FBiH ima kontinentalni tok relativne vlažnosti (više od 70%) sa određenim lokalnim specifičnostima. Sarajevo, Bihać, Posušje, Prozor, Glamoč, neka su od mjesta sa srednjom godišnjom relativnom vlažnošću zraka u rasponu od 71 do 75%, koja se prema Milosavljeviću smatra „umjerenom“. Sa izuzetkom Konjica i Tomislavgrada, mjesta sa srednjom godišnjom relativnom vlažnošću između 75 i 80% („povećana vlažnost“), gotovo sva se nalaze dublje u unutrašnjosti Federacije. Srednju godišnju relativnu vlažnost zraka iznad 80%, koja se kategoriše kao „velika vlažnost“, imaju područja u Krajini, centralnom planinskom dijelu, istočnoj Bosni i na sjeveru Federacije BiH. Na Bjelašnici je najveća vrijednost srednje godišnje vlažnosti zraka i iznosi 85%.

Po sezonama su najniže prosječne vrijednosti na teritoriji Federacije BiH registrovane u Hercegovini, na širem području Mostara, i kreću se od 56% ljeti do 66% u zimskom periodu. Livanjsko polje, također, ima relativno niske vrijednosti vlažnosti zraka koje se kreću u rasponu od 64% ljeti do 74% zimi. Izuzmemo li Bjelašnicu sa prosječnom vrijednošću od 85% u toku godine, najveće srednje godišnje vrijednosti vlažnosti zraka su uz riječne tokove, u Zavidovićima, Maglaju i Goraždu 84%, Orašju 83%. U odnosu na pomenute stanice u dolinama rijeka, na Bjelašnici je relativna vlažnost tokom najhladnijih zimskih mjeseci nešto manja, a ljeti veća, kao posljedica osjetnije razlike u nadmorskoj visini. Mada se relativna vlažnost zraka u horizontalnom pravcu ne mijenja naglo, ove vrijednosti se, u pravilu, postepeno povećavaju od juga ka sjeveru Federacije. Prosječne mjesečne vrijednosti tokom ljeta samo su u par mjesta (Mostar, Ljubuški), u najtoplijim ljetnim mjesecima julu i avgustu, neznatno manje od 55%, što je granica ispod koje se zrak definiše kao vrlo suh. Većina stanica u Federaciji tokom godine ima prosječne vrijednosti relativne vlage između 55 i 74% (suh zrak) i između 75 i 90% (umjereno vlažan zrak), ovisno o tome da li je u pitanju hladniji ili topliji period.

Po sezonama, južni dio Federacije, gdje se posebno ističe Mostar, tokom svih sezona je područje sa najmanjom relativnom vlažnošću zraka. Interesantno je spomenuti da je u proljeće, poslije Mostara, grad sa najmanjom vrijednošću ovog parametra Sarajevo, koje, iako smješteno u planinskom dijelu centralne Bosne, ima prosječnu vlažnost 65%. Najveće vrijednosti relativne vlažnosti zraka po sezonama su na Bjelašnici, u proljeće 87% i ljeti 82%, u jesen u Goraždu i Maglaju sa 87% i u zimskoj sezoni najveću srednju relativnu vlažnost zraka imaju Zavidovići sa 90%.

Srednje mjesečne vrijednosti relativne vlažnosti zraka za teritoriju Federacije BiH kreću se u rasponu od 53% u mjesecu julu na lokalitetu Mostara, do 90% u najhladnijim zimskim mjesecima za Gračanicu, Goražde i Zavidoviće. Visoke prosječne vrijednosti uzrokovane su između ostalog i pojavom dugotrajne magle tokom ovog dijela godine, nastale kao posljedica stabilnih anticiklonalnih stanja atmosfere. Općenito, maksimalne srednje mjesečne vrijednosti na većini stanica registrovane su u decembru, vrlo rijetko u januaru (Makljen 86%, Kazanci 82%). Na stanicama u Hercegovini maksimum se pretežno registruje krajem jeseni, u novembru, što je uslovljeno maritimnim režimom padavina kao i činjenicom da je zimski period u ovim krajevima popraćen čestim promjenama vremena gdje su vjetrovi među glavnim činiocima karakteristika vremena, a time i relativne vlažnosti. Smjene juga, koji donosi obilnu kišu uz vlažan i topao zrak, i bure, koja donosi hladan i suh zrak, jedan su od glavnih razloga da je u ovim krajevima zimi umjerena vlažnost.

Minimalne srednje vrijednosti na ovim stanicama su većinom u mjesecu julu, kada u Hercegovini i uskom pojasu ispod Dinare srednja mjesečna vlažnost ima vrijednosti manje od 65%. (Mostar 53%, Livno 61%) Ovo je uslovljeno lijepim vremenom, koje ljeti preovladava, i krečnjačkim sastavom tla sa oskudnom vegetacijom te djelimično puhanjem suhog anticiklonalnog juga koji donosi topao i suh zrak. Iako se ljetni period odlikuje vrlo sličnom vremenskom situacijom na cijeloj teritoriji Federacije Bosne i Hercegovine, mjesečne amplitude između mjesta na sjeveru i istoku u odnosu na jug su evidentne - najveće su u toku godine i iznose 29% u julu.

Apsolutna minimalna vrijednost relativne vlage na Bjelašnici, registrovana tokom decembra, je 2%, u julu 21 %. U Tuzli je apsolutna minimalna relativna vlažnost u decembru 34%, u julu 13%, a na izmaku ljeta u septembru 6%.

Najveći prosječni broj dana sa relativnom vlagom zraka ispod 30% registruje se na većini stanica tokom ljeta i početkom jeseni. Prosječno, u Livnu ih je u julu 6, u avgustu 9, u Mostaru u julu 5, u avgustu 7, a relativno visoke vrijednosti u odnosu na ostale stanice ima i Sarajevo gdje je ovakvih dana u julu 5 , u avgustu 6. Sarajevo, također, ima u proljeće, tokom aprila (7) i maja (6), najveći srednji broj dana sa relativnom vlagom ispod 30%. U decembru i januaru se ovakvi dani javljaju samo u Livnu i na Bjelašnici, po 2 u svakom mjesecu, kao i u Mostaru, 1 dan u januaru.

U vegetacijskoj sezoni (01.04. - 30.09.) prosječne vrijednosti relativne vlažnosti zraka variraju od minimalno 53% u julu mjesecu na području Mostara, do 85% u Maglaju, u mjesecu septembru.

Pritisak (napon) vodene pare

>

Pritisak ili napon vodene pare predstavlja parcijalni napon vodene pare u zraku izražen u hektopaskalima (hPa). Godišnji hod vrijednosti pritiska vodene pare, za razliku od relativne vlažnosti, sličan je hodu temperature zraka, pri čemu dnevna i godišnja kolebanja pritiska vodene pare nisu tako izrazita kao kod temperature zraka, pa ne možemo govoriti o paralelnosti ovih elemenata. Sa porastom nadmorske visine, odnosno padom temperature zraka, smanjuje se pritisak vodene pare.

U horizontalnom rasporedu, vrijednosti pritiska vodene pare smanjuju se od juga ka sjeveru zemlje. Srednja godišnja vrijednost pritiska vodene pare je najmanja na Bjelašnici i iznosi 6,1 hPa. Najveću srednju godišnju vrijednost 10,9 hPa ima stanica Mostar.

Po sezonama, u ljetnim mjesecima pritisak vodene pare je veći, a maksimum dostiže u julu, vrlo rijetko u avgustu. Na teritoriji Federacije Bosne i Hercegovine maksimalne srednje mjesečne vrijednosti u referentnom periodu 1961. – 1990. su na stanicama u Sanskom Mostu 17,4 hPa, u Tuzli je 16,6 hPa, u Mostaru 16,2 hPa. Avgustovski maksimum je u Bihaću, iznosi 16,0 hPa, a u Zenici su julski i avgustovski maksimum identični i iznose 15,7 hPa. Najmanji pritisak vodene pare je u u januaru. Minimalne srednje mjesečne vrijednosti tokom zimske sezone su u rasponu od 3,5 na Bjelašnici, do 6,0 hPa u Mostaru. Uz ovakav raspored maksimalnih i minimalnih vrijednosti godišnje amplitude pritiska vodene pare kreću se od 6,2 hPa na Bjelašnici do 12,2 hPa u Sanskom Mostu. Na Bjelašnici su srednje mjesečne vrijednosti pritiska vodene pare tokom godine osjetno manje u odnosu na ostale stanice i kreću se od 3,5 hPa u januaru i februaru do 9,7 hPa u julu.